Κυριακή, 2 Σεπτεμβρίου 2012

Μπόμπιο σε Ταμπουράνο: " Η αγορά από μόνη της δεν έχει καμιά ηθική."

Posted on 10:18 μ.μ. by ΣΠΙΘΑΣ

Το κείμενο που ακολουθεί είναι απόσπασμα μιας επιστολής που έστειλε τον Φεβρουάριο του 1997 ο ιταλός φιλόσοφος Νορμπέρτο Μπόμπιο (1909-2004) στον ιστορικό Τζουζέπε Ταμπουράνο.

Η επιστολή αυτή περιέχεται σε έναν τόμο που συγκεντρώνει την αλληλογραφία μεταξύ των δύο ανδρών και κυκλοφόρησε πρόσφατα στην Ιταλία («Carteggio su marxismo, liberalismo e socialismo», Editori Riuniti, 2007).

Αγαπητέ Ταμπουράνο,

διάβασα με ενδιαφέρον το ντοκουμέντο «για τον σοσιαλισμό σήμερα» και σε ευχαριστώ που μου το έστειλες.

Ενδιαφέρουσα είναι στο ντοκουμέντο σας η διάκριση ανάμεσα στα μέσα και τον σκοπό και η μεγαλύτερη σημασία που αποδίδετε στο σκοπό σε σχέση με τα μέσα. 

Μπορεί ωστόσο να αντιτείνει κανείς ότι τα μέσα, που έγκεινται στην κολεκτιβοποίηση, στην οικονομία του σχεδίου, η οποία αντιπαρατίθεται στην οικονομία της αγοράς, υπήρξαν μέχρι τώρα τόσο στενά συνδεδεμένα με το ιδεώδες του σοσιαλισμού, τόσο του δημοκρατικού όσο και του αυταρχικού, ώστε δεν είναι εύκολο να τα παραβλέψουμε πλήρως.

Ξαναδιάβασα αυτές τις μέρες το γνωστό δοκίμιο του Μπέρτραντ Ράσελ «Θεωρία και πρακτική του μπολσεβικισμού».

Ο Ράσελ δεν ήταν βέβαια κομμουνιστής και απεχθανόταν τον Λένιν, αλλά στο βιβλίο του αυτό υποστηρίζει ότι από οικονομική άποψη ο σοσιαλισμός στηρίζεται «στην εξουσία του κράτους που θα περιλαμβάνει τουλάχιστον τη γη και τον ορυκτό πλούτο, το κεφάλαιο, τις τράπεζες, τον πιστωτικό τομέα και το εξωτερικό εμπόριο».

Φυσικά, ο κρατισμός του σοσιαλισμού, ακόμα και του δημοκρατικού, γινόταν αποδεκτός στο βαθμό ακριβώς που το κράτος θα ήταν δημοκρατικό. Κρατισμός ναι, αλλά και δημοκρατία. 

* Εκείνο που δεν είχε προβλεφθεί δεν ήταν τόσο το ελάττωμα του κρατισμού όσο εκείνο του ατελούς εκδημοκρατισμού του κράτους. 

Από δω πήγασε η εξέγερση ενάντια στο κράτος στο όνομα της αγοράς, από τη στιγμή που διαπιστώθηκε ότι η κρατικοποίηση της οικονομίας δεν συμβάδιζε με τον πλήρη εκδημοκρατισμό του κράτους και ότι το περισσότερο κράτος δεν σήμαινε απλά και καθαρά περισσότερη δημοκρατία.

* Σε ό,τι αφορά την αγορά, συμφωνώ πλήρως με τις παρατηρήσεις που διατυπώνετε στο ντοκουμέντο. 

Και εγώ είμαι πεπεισμένος ότι το ένα από τα θέματα της αριστεράς πρέπει να είναι όχι τόσο η άρνηση του θετικού χαρακτήρα της αγοράς όσο η υπογράμμιση των ορίων της, ορίων όχι μόνον πολιτικών αλλά και ηθικών.

Πριν απ' όλα μου φαίνεται πρόδηλη η παρατήρηση ότι ο άνθρωπος δεν ζει μόνον από την αγορά. 

Η σφαίρα της αγοράς είναι εκείνη της ανταλλαγής αγαθών που αφορά τον άνθρωπο ως «οικονομικό» άνθρωπο. Κάθε άνθρωπος όμως ζει σε αυτή τη σφαίρα ένα μόνο μέρος, έστω και πολύ σημαντικό, της ζωής σου.

* Στο μεγαλύτερο μέρος της μέρας του ο άνθρωπος ζει με «τρόπους ζωής» με τους οποίους η αγορά δεν έχει καμία σχέση.

- Στην οικογένεια οι σχέσεις ανάμεσα στα μέλη της δεν είναι σχέσεις αγοράς. 

- Το ίδιο και στο σχολείο, οι σχέσεις ανάμεσα σε δασκάλους και μαθητές δεν είναι σχέσεις αγοράς.

- Το ίδιο και στη θρησκευτική σφαίρα, που για ορισμένα πρόσωπα είναι πολύ σημαντική.

- Το ίδιο πρέπει να πούμε και για τη σφαίρα της φιλίας, που και αυτή έχει αδιαμφισβήτητη σημασία για τον καθένα μας.


- Ολες αυτές είναι σφαίρες στις οποίες η σχέση μεταξύ των ατόμων δεν είναι σχέση συναλλαγής αλλά είναι κυρίως σχέση αφιλοκερδούς προσφοράς.


Σε αυτές τις σφαίρες, που δεν διέπονται από τις σχέσεις αγοράς, διαπλάθονται τα άτομα στο πλαίσιο μιας οποιοσδήποτε συμβίωσης. 


Ακόμα και οι σχέσεις αγοράς αναπτύσσονται λιγότερο ή περισσότεο ορθά ανάλογα με τις ηθικές ιδιότητες των ατόμων που συμμετέχουν σε αυτές, ηθικές ιδιότητες που διαμορφώνονται, όταν διαμορφώνονται, όχι στη σφαίρα της αγοράς, η οποία όμως τις προϋποθέτει.

Για να το πω συνοπτικά, η αγορά χρειάζεται πρόσωπα που θα εμπιστεύονται οι μεν τους δε, δηλαδή πρόσωπα αξιόπιστα.

Η εντιμότητα είναι μια ηθική ιδιότητα που εξαρτάται από έναν ορισμένο τύπο εκπαίδευσης, από τον τρόπο με τον οποίο το κάθε άτομο ζει, αναπτύσσεται και ωριμάζει στις άλλες σφαίρες πέραν της αγοράς.

Αντιλαμβάνομαι ότι αντιμετωπίζω ένα θέμα που θα απαιτούσε και άλλες αναπτύξεις.

Αλλά η σχέση ανάμεσα σε ηθική και αγορά και γενικά το πρόβλημα των ορίων της αγοράς είναι ένα θέμα στο οποίο η αριστερά οφείλει να επανέρχεται με όλο και πιο στέρεα επιχειρήματα. 

Ολοι γνωρίζουν ότι η αγορά πρέπει να έχει ηθικά όρια.

Ποια είναι τα κριτήρια με βάση τα οποία πρέπει να τεθούν τα όρια; Δεν μπορούμε να περιμένουμε ότι αυτά θα τεθούν από την αγορά. 


Η αγορά από μόνη της δεν έχει καμιά ηθική.


Κι έπειτα, ποιος έχει το δικαίωμα και την υποχρέωση, επομένως και τη δύναμη, να θέσει αυτά τα όρια; 

Η απάντηση σε αυτό το ερώτημα δεν μπορεί παρά να προέλθει γι' άλλη μία φορά από την επίλυση της δύσκολης σχέσης ανάμεσα σε κράτος και αγορά.


Αλλά η συζήτηση πρέπει να συνεχιστεί ακριβώς για τις διάφορες λύσεις αυτής της σχέσης: περισσότερο κράτος ή περισσότερη αγορά ή ούτε κράτος ούτε αγορά ενόψει ενός τρίτου δρόμου που μπορεί να είναι τόσο εκείνος του «τρίτου τομέα» όσο και εκείνος της αλληλεγγύης και επομένως της «εθελοντικής» δράσης (τυπική σφαίρα στην οποία η σχέση δεν είναι ανταλλαγής αλλά προσφοράς).

Σε αυτή τη συζήτηση η αριστερά θα πρέπει να έχει κάτι για να πει.

No Response to "Μπόμπιο σε Ταμπουράνο: " Η αγορά από μόνη της δεν έχει καμιά ηθική.""